ผมมักจะตั้งคำถามกับตัวเองเสมอว่า “ถ้ามีคนถามว่าแพทย์แผนจีนคืออะไร ผมจะตอบเขาว่าอย่างไรดี” คำถามนี้อยู่คู่กับผมมาเกือบครึ่งค่อนชีวิต เมื่อก่อนผมเคยคิดว่าคำตอบมันอยู่ในตำราเหล่านั้น ไม่ว่าจะเป็นทฤษฎี การวินิจฉัย การจัดยา หรือสูตรตำรับต่างๆ ที่ท่องจนขึ้นใจ แต่แล้ววันหนึ่งผมถึงได้เข้าใจว่า นั่นเป็นเพียงความเข้าใจผิดของคนที่เพิ่งเริ่มอ่านหนังสือได้เพียงสามปี จนหลงคิดว่าตัวเองจะรักษาโรคได้ทุกอย่างบนโลก
ต่อมา เมื่อได้นำวิธีที่บันทึกในตำรามาใช้จริง กลับพบว่ายังมีโรคอีกมากมายที่รักษาไม่ได้ ผมเริ่มตั้งคำถามในใจว่า ทฤษฎีแผนจีนเป็นเพียงแค่การพูดลอยๆ หรือเปล่า? บันทึกโบราณเหล่านั้นเชื่อถือได้จริงไหม? ความรู้สึกทรมานใจตอนนั้น ยากที่จะมีใครเข้าใจได้หากไม่ได้สัมผัสด้วยตัวเอง
จนกระทั่งวันหนึ่ง ผมก็เริ่มเข้าใจความหมายของมันใหม่ และสิ่งที่ทำให้ผมตาสว่างที่สุดคือประโยคที่ว่า “การแพทย์คือศาสตร์แห่งความเป็นมนุษย์” ใช่แล้ว… การแพทย์แผนจีนศึกษาที่ “คน” ไม่ใช่ “เครื่องจักร” ร่างกายมนุษย์ไม่ใช่ชิ้นส่วนที่ถอดประกอบได้ แต่เป็นสิ่งมีชีวิตที่เป็นองค์รวม คนเรามีความรัก โลภ โกรธ หลง มีสุขและทุกข์ ซึ่งสิ่งเหล่านี้ล้วนส่งผลต่อสุขภาพ และโรคทางใจบางครั้งก็ทำลายชีวิตคนเราได้รุนแรงยิ่งกว่าโรคทางกายเสียอีก
สิ่งนี้เองที่ทำให้ผมเข้าใจว่า ทำไมแพทย์แผนจีนถึงให้ความสำคัญกับคำว่า “เหริน” (仁 – ความเมตตา) การแพทย์คือวิชาแห่งความเมตตา หากปราศจากจิตใจที่เห็นอกเห็นใจผู้อื่น ต่อให้ฝีมือการรักษาจะเก่งกาจเพียงใด มันก็เป็นเพียงแค่ “เทคนิค” แต่ไม่ใช่ “เต๋า” หรือวิถีแห่งการรักษาที่แท้จริง
มีคนพูดว่าแผนจีนรักษาได้แต่โรคเรื้อรัง หรือเป็นได้แค่ “หมอช้า” (慢郎中) ซึ่งนั่นเป็นความเข้าใจผิด ผมเคยเจอคนไข้ที่ไข้สูงจนเพ้อ สติเลือนลาง โรงพยาบาลใหญ่ๆ ต่างส่ายหน้า แต่ด้วยการใช้ยาสมุนไพรจีนที่ถูกวิธี อาการไข้ก็ลดลงได้ หรืออย่างคนไข้ที่เป็นเนื้องอกในตับที่หมอแผนปัจจุบันบอกว่าผ่าตัดไม่ได้ แต่เขาทานยาจีนต่อเนื่องสามปีจนเนื้องอกหายไป
แน่นอนว่าแผนจีนไม่ใช่ยาวิเศษที่จะรักษาได้ทุกโรค แต่สำหรับโรคที่การแพทย์แผนปัจจุบันยังหาทางออกไม่ได้ หรือผู้ป่วยที่ทานยามานับไม่ถ้วนแต่ไม่ดีขึ้น แพทย์แผนจีนยินดีที่จะเปิดใจรับและพยายามหาหนทางช่วยเหลือพวกเขา เหล่านี้คือคุณค่าของแพทย์แผนจีน มันไม่ใช่เวทมนตร์เสกให้หาย แต่เป็นศาสตร์การแพทย์ที่แก้ปัญหาได้จริง เพียงแค่มุมมองและวิธีการที่แตกต่างไปจากแผนปัจจุบันเท่านั้น
แพทย์แผนจีนมองมนุษย์ในฐานะส่วนหนึ่งของธรรมชาติและสังคม มนุษย์คือทั้งคนของธรรมชาติและคนของสังคม นี่คือหลักการที่เรียกว่า “ฟ้ากับคนเป็นหนึ่งเดียว” (天人相参) การดูแลสุขภาพก็เช่นกัน แผนจีนมีสูตรที่เรียกว่า “ซุปสี่ใบดอกไม้หนึ่ง” (一花四叶汤) นั่นคือ “ดอกไม้แห่งสุขภาพอายุยืน ประกอบด้วยใบไม้สี่ใบ คือ ความใจกว้าง, ความสง่างาม, ความให้อภัย, และความซื่อตรง” เพราะท้ายที่สุดแล้ว กุญแจสำคัญของการดูแลสุขภาพคือการ “ดูแลใจ”
แพทย์แผนจีนคืออะไรกันแน่? ในความเข้าใจอันจำกัดของผม… มันคือวิชาแพทย์ และเป็นศาสตร์แห่งความเป็นมนุษย์ เป็นวิชาการรักษาโรค และเป็นหนทางในการดำเนินชีวิต มันเกี่ยวข้องกับชีวิตคน และเกี่ยวข้องกับจิตวิญญาณของคนเราเช่นกัน